Thymele Logo
Search

σκηνογράφος [ουσ. αρσ., ουσ. θηλ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 2
Videos Icon 3
[1]

Ορισμός

Ο καλλιτέχνης / η καλλιτέχνιδα που έχει την ευθύνη του σκηνικού σχεδιασμού και της εφαρμογής του δημιουργικού πλαισίου της σκηνογραφίας, καθώς και όλων των σκηνικών στοιχείων και αντικειμένων μιας παράστασης, παρέχοντας συνολικά μια ιδιαίτερη αισθητική σφραγίδα για την κάθε παραγωγή.

Ανάπτυξη

Η διαδρομή του όρου σκηνογράφος έχει ως αφετηρία την αρχαία Ελλάδα (Διογ. Λ. 2. 125), ενώ οι απαρχές της οργανωμένης σκηνογραφίας στο αρχαίο ελληνικό θέατρο αποδίδονται στον ζωγράφο Αγάθαρχο από τη Σάμο. Σημαντικοί σταθμοί στάθηκαν η Αναγεννησιακή Ιταλία όπου ο/η σκηνογράφος αναφερόταν και ως προοπτικογράφος, καθώς και η Γαλλία του κλασικισμού, όπου επικρατούσε ο όρος διακοσμητής [décorateur]. Στα τέλη του 17ου αιώνα, ό όρος συνδέθηκε με τον περίτεχνο ψευδαισθητικό προοπτικό σχεδιασμό της μπαρόκ σκηνογραφίας στη σκηνή ιταλικού τύπου, όπως σχεδιάστηκε χαρακτηριστικά από τα μέλη της οικογένειας Galli da Bibiena [Γκάλι ντα Μπιμπιένα].


Την περίοδο του μοντερνισμού, η σκηνογραφία δέχεται την επιρροή των πρωτοποριακών ρευμάτων και αναβαθμίζεται ως προς την εικαστική πολυμορφικότητα, τον τρισδιάστατο χαρακτήρα της και την πλαστική αυτονομία της. Παράλληλα ο/η σκηνογράφος αναδεικνύεται σε στενό καλλιτεχνικό συνεργάτη του σκηνοθέτη. Πέρα από την αυτονόητη σημασία του/της σκηνογράφου για τη σκηνική πράξη, η ανάδυση του κεντρικού ρόλου του/της στο θέατρο του 20ού αιώνα συνδέεται επίσης με τις καταιγιστικές εξελίξεις στις εικαστικές τέχνες, τη σκηνική και φωτιστική τεχνολογία και τα σύγχρονα υλικά κατασκευής, καθώς και την ανανεωμένη πρόσληψη του θεατρικού και του σκηνικού χώρου. Καλλιτέχνες που σφράγισαν με το έργο τους τη μετάβαση από την αναπαραστατική σκηνογραφία, κληρονομιά της αναγέννησης και του μπαρόκ, στη μοντέρνα και σύγχρονη σκηνογραφία είναι ο Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά], που θεωρείται και εισηγητής του θεατρικού φωτισμού, και ο Εdward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραίγκ]. Χάρη στους προαναφερθέντες, η σκηνογραφία πλέον, αντί να αναπαριστά το φυσικό ή αρχιτεκτονικό περιβάλλον της σκηνικής δράσης, υποδηλώνει, συμβολίζει και εκφράζει με τρισδιάστατα μέσα τον χώρο του δράματος. Ακολούθησαν σημαντικές μορφές σε όλες τις χώρες της Ευρώπης με κορυφαίο τον Τσέχο σκηνογράφο Josef Svoboda [Γιόζεφ Σβόμποντα], που προώθησε τον ελληνικό όρο σκηνογράφος [τσέχικα scénograf] για να αναφερθεί στον/στην σκηνογράφο ως ισότιμο και αναντικατάστατο συνδημιουργό μιας θεατρικής παραγωγής.


Στο νεοελληνικό θέατρο, η αναγνώριση του/της σκηνογράφου ως διακριτής θεατρικής ειδικότητας με καλλιτεχνική στόχευση ολοκληρώθηκε κατά τον μεσοπόλεμο. Έως τότε και για αρκετές δεκαετίες, οι θίασοι και οι θεατρικοί οργανισμοί χρησιμοποιούσαν τυποποιημένα σκηνικά, έργα ανώνυμων τεχνιτών ή προϊόντα εξειδικευμένων εργαστηρίων του εξωτερικού, τα οποία προσαρμόζονταν σε κάθε παραγωγή. Την πρακτική αυτή ακολούθησε και το Βασιλικό Θέατρο κατά την πρώτη περίοδο λειτουργίας του (1901-1908). Η ανάγκη της επιθεώρησης για νέες και φαντασμαγορικές σκηνογραφίες, καθώς και η εμπλοκή του ζωγράφου Πάνου Αραβαντινού με το είδος, οδήγησαν τον Φώτο Πολίτη να καλέσει νέους ζωγράφους (Φώτης Κόντογλου, Θόδωρος Παπαλουκάς, Γιάννης Τσαρούχης, Σπύρος Βασιλείου) να δημιουργήσουν σκηνικά για τις παραστάσεις της Επαγγελματικής Σχολής Θεάτρου (1927-1929). Όταν στη συνέχεια ο Πολίτης ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση του Εθνικού Θεάτρου (1932), ανέθεσε στον Κλεόβουλο Κλώνη τη σκηνογραφική ευθύνη των παραγωγών. Μέσα από τον ανταγωνισμό του εμπορικού μουσικού θεάτρου, της κρατικής σκηνής, του ημι-κρατικού οργανισμού Θέατρο Κοτοπούλη-Ρεξ, του Λαϊκού Θεάτρου] του [[#Καρόλου Κουν, της Νέας Δραματικής Σχολής του Σωκράτη Καραντινού και με την επιστροφή των Γιώργου Ανεμογιάννη και Γιώργου Βακαλό, διαμορφώθηκε μια ομάδα καλλιτεχνών που συγκρότησε την πρώτη περίοδο της νεοελληνικής σκηνογραφίας. Η πρώτη και δεύτερη μεταπολεμική γενιά ανέδειξε σημαντικούς δημιουργούς, όπως οι Διονύσης Φωτόπουλος και Βασίλης Φωτόπουλος, Γιώργος Πάτσας, Ιωάννα Παπαντωνίου, Γιώργος Ζιάκας, Λίλυ Πεζανού, Νίκος Γεωργιάδης, Στέφανος Λαζαρίδης, Γιάννης Κόκκος, Θεώνη Βαχλιώτη Aldridge, Χλόη Ομπολένσκυ κ.ά.


Στη σημερινή θεατρική πρακτική, ο/η σκηνογράφος πέρα από την επινόηση του σχεδιασμού του σκηνικού χώρου, για την οποία παραδίδει τις σχετικές ζωγραφικές ή πλαστικές μακέτες, οφείλει να επιβλέψει από την αρχή μέχρι το τέλος τις αναγκαίες κατασκευές, να διευθύνει τα τεχνικά συνεργεία και να παρακολουθήσει τη εκτέλεση του σχετικού προϋπολογισμού. Στους μεγάλους θεατρικούς οργανισμούς διαθέτει έναν ή και δύο βοηθούς που συνδράμουν το έργο του.


Σημαντικές καλλιτεχνικές και ερευνητικές πλατφόρμες για τους/τις επαγγελματίες σκηνογράφους αποτελούν μεταξύ άλλων η Διεθνής Έκθεση της Πράγας (Prague Quadrennial PQ), που ανά τέσσερα χρόνια συγκεντρώνει πλήθος από εθνικές συμμετοχές, και η κινητή έκθεση World Stage Design που πραγματοποιείται κάθε δύο χρόνια.

Αγγλικά
scenographer
Γαλλικά
scénographe, le/la
Γερμανικά
Bühnenbildner/in, der/die, Szenograf/in, der/die
Ιταλικά
scenografo/a, lo/la

Σχετικοί όροι

σκηνογραφία, διευρυμένη σκηνογραφία, σκηνικός χώρος, παραστασιακός χώρος, σκηνή

Μη προτεινόμενοι όροι

ντιζάινερ

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Abroad, when you say 'Greek theatre', Aristophanes is the first name that comes to mind. A great number of people are going to find out what contemporary Greek theatre and Greek scenography and costume design mean, which should have been the case a long time ago […] Regardless of our individual inclinations and background, there is a solid understanding of the work of other artists and their different aesthetic approaches and practices [...] Looking at contemporary Greek scenography through the perspective of the artworks our colleagues have contributed; in a horizontal democratic relationship, excluding vertical ranking or any sort of categorisation for that matter [...] We all coexist in our own distinctness so the community is ever changing and porous. The six of us, being the ten per cent of a total of sixty participants who responded to the open call, somehow belong together. In that open call, you could clearly sense the voice of the community wanting to be heard."


«Στο εξωτερικό, όταν λες "ελληνικό θέατρο", το πρώτο όνομα που έρχεται στο μυαλό είναι ο Αριστοφάνης. Ένα μεγάλο πλήθος ανθρώπων πρόκειται να ανακαλύψει τι σημαίνει σύγχρονο ελληνικό θέατρο, καθώς και την ελληνική σκηνογραφία και ενδυματολογία — κάτι που θα έπρεπε να έχει συμβεί εδώ και πολύ καιρό.[...]

Ανεξάρτητα από τις προσωπικές μας τάσεις και το υπόβαθρό μας, υπάρχει μια ουσιαστική κατανόηση του έργου άλλων καλλιτεχνών και των διαφορετικών τους αισθητικών προσεγγίσεων και πρακτικών.[...]

Αντικρίζοντας τη σύγχρονη ελληνική σκηνογραφία μέσα από το πρίσμα των έργων που έχουν προσφέρει οι συνάδελφοί μας — σε μια οριζόντια, δημοκρατική σχέση, χωρίς κάθετες ιεραρχήσεις ή οποιουδήποτε είδους κατηγοριοποιήσεις.[...]

Συνυπάρχουμε όλοι μέσα από τη μοναδικότητά μας, έτσι ώστε η κοινότητα να παραμένει διαρκώς μεταβαλλόμενη και ανοιχτή. Εμείς οι έξι, που αποτελούμε το δέκα τοις εκατό από το σύνολο των εξήντα συμμετεχόντων που ανταποκρίθηκαν στο ανοικτό κάλεσμα, με κάποιον τρόπο ανήκουμε μαζί. Σε εκείνο το ανοικτό κάλεσμα, μπορούσε κανείς να αισθανθεί καθαρά τη φωνή της κοινότητας που ήθελε να ακουστεί.»

Απόσπασμα από την ιστοσελίδα αφιερωμένη στην έκθεση GR@PQ23 Mια σπάνια συνάθροιση, με επιμελητική ομάδα τους Αντώνη Βολανάκη, Κωνσταντίνο Ζαμάνη, Μαρία Κονομή, Εύα Νάθενα, Σοφία Παντουβάκη, Ανδρέα Σκούρτη και στην οποία συμμετείχαν 60 σκηνογράφοι με 57 έργα.


Quote Icon

«Συνεχίζοντας την έρευνα για το πρόσωπο του Ανδρέα Μακέδου, ξεκίνησε η προσπάθεια αξιοποίησης της πληροφορίας που δημοσιεύεται στις 20.4.1930 στο Ἐμπρός, όπου αναφέρεται ότι η κυρία Ντενίς Μακέδου επιστρέφει από το Παρίσι όπου είχε μεταβεί με τον σκηνογράφο Γιάννη Αμπελά και τον Αλέξι Αρτάντωφ με σκοπό να φέρουν νέες μακέτες κοστουμιών και σκηνικών για το θέατρο.»

Το απόσπασμα αναφέρεται σε δημοσίευμα της εφημερίδας Ἐμπρός (20.04.1930), το οποίο τεκμηριώνει την πρακτική μετάβασης Ελλήνων θεατρικών επαγγελματιών στο Παρίσι για την προμήθεια μακετών κοστουμιών και σκηνικών. Η αναφορά στον σκηνογράφο Γιάννη Αμπελά και τον Αλέξι Αρτάντωφ (σκηνοθέτη και χορογράφο) υποδηλώνει τη σύνδεση του ελληνικού θεάτρου με τα ευρωπαϊκά καλλιτεχνικά κέντρα και την πρακτική χρήσης έτοιμων σκηνογραφικών λύσεων πριν από τη διαμόρφωση της σκηνογραφίας ως αυτόνομης καλλιτεχνικής ειδικότητας στην Ελλάδα κατά τον μεσοπόλεμο.

Κουρμουλάκης, Κ. (2021). Ανδρέας Μακέδος. Μία πρώτη αρχειακή προσέγγιση, Στο Αλτουβά, Α. (Επιμ.). Πηγές της έρευνας στη σύγχρονη ελληνική θεατρολογία (σσ. 369-375). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών-Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, σ. 371.

Quote Icon

"My great fear is that of becoming a mere 'décorateur'. What irritates me most are such terms as 'Bühnenbildner' or 'décorateur' because they imply two dimensional pictures or superficial decoration, which is exactly what I don't want. Theatre is mainly in the performance; lovely sketches and renderings don't mean a thing, however impressive they may be; you can draw anything you like on a piece of paper, but what's important is the actualization. True scenography is what happens when the curtain opens and can't be judged in any other way."


«Ο μεγάλος μου φόβος είναι να καταντήσω ένας απλός "διακοσμητής". Αυτό που με ενοχλεί περισσότερο είναι όροι όπως "Bühnenbildner" ή "décorateur", γιατί υπονοούν δισδιάστατες εικόνες ή επιφανειακό στολισμό – κάτι που είναι ακριβώς αυτό που δεν θέλω.

Το θέατρο βρίσκεται κυρίως στην ίδια την παράσταση· όμορφα σκίτσα και μακέτες δεν σημαίνουν τίποτα, όσο εντυπωσιακά κι αν είναι· μπορείς να σχεδιάσεις ό,τι θέλεις πάνω σε ένα κομμάτι χαρτί, αλλά αυτό που έχει σημασία είναι η πραγμάτωση.

Η αληθινή σκηνογραφία είναι αυτό που συμβαίνει τη στιγμή που ανοίγει η αυλαία — και δεν μπορεί να κριθεί με κανέναν άλλον τρόπο.»

Απόσπασμα από συνέντευξη του Josef Svoboda [Γιόζεφ Σβόμποντα], στο οποίο εκφράζεται η θεμελιώδης διάκριση μεταξύ του/της σκηνογράφου ως δημιουργού ζωντανού χώρου και του διακοσμητή που δημιουργεί επιφανειακά εικαστικά στοιχεία. Η έμφαση στην πραγμάτωση της σκηνογραφίας μέσα στη ζωντανή παράσταση αντί των στατικών σχεδίων και μακετών αντανακλά τη μετάβαση από τη διακοσμητική αντίληψη της σκηνογραφίας του 19ου αιώνα προς τη σύγχρονη τρισδιάστατη, δραματουργική σκηνογραφία που αλληλεπιδρά με τους/τις ηθοποιούς και τη δράση.

Burian, J. (1974). The Scenography of Josef Svoboda. Wesleyan University Press, p. 15. digitalcollections.wesleyan.edu...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

O Διονύσης Φωτόπουλος μιλάει για το επάγγελμα του σκηνογράφου ενδυματολόγου και τις συνθήκες της δουλειάς…

Ο Γιώργος Πάτσας, σκηνογράφος - ενδυματολόγος, μιλάει στην εικαστικό Άρτεμη Αλκαλάη για το έργο…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Γιώργος Πάτσας, Ζωγραφική μακέτα για το σκηνικό της παράστασης Το ημερολόγιο ενός τρελού του

Φωτογραφία της πλαστικής μακέτας της Βρετανίδας σκηνογράφου-ενδυματολόγου Sally Jacobs [Σάλυ Τζέικομπς] για την εμβληματική παράσταση

Pamela Howard [Πάμελα Χάουαρντ], πλαστική σκηνογραφική μακέτα για τoν Γάμο του Νικολάι Γκόγκολ,…

βασική

Aronson, A. (2024). Fifty Key Theatre Designers. Routledge.

Freydefont, M. (2007). Petit traité de scénographie: représentation de lieu, lieu de représentation. Joca Seria.

Surgers, A. (2014). Σταθμοί της σκηνογραφίας του δυτικού θεάτρου (Ί. Λακίδου, εισαγωγή, μετάφραση & επίμετρο). Αιγόκερως.

Ursini Ursic, G.(Επιμ.).(2005). Διονύσης Φωτόπουλος. Σκηνογράφος. Μουσείο Μπενάκη.

Κονομή, Μ. (2021). Μοντέρνα και σύγχρονη σκηνογραφία: ορόσημα και εξελίξεις. Μια σύντομη επισκόπηση. Κάπα Εκδοτική.

Κωνσταντινάκου, Π. (2013). Η σκηνογραφία στην Ελλάδα του μεσοπολέμου. Διδακτορική Διατριβή. ΑΠΘ. www.didaktorika.gr...

Τσούχλου, Δ., Μπαχαριάν, Α. (1985). Η σκηνογραφία στο νεοελληνικό θέατρο. Άποψη.

Φεσσά-Εμμανουήλ, Ε. (επιμ.).(1999). Έλληνες σκηνογράφοι-ενδυματολόγοι και αρχαίο δράμα. Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Πανεπιστημίου Αθηνών, Υπουργείο Πολιτισμού.

Φωτόπουλος, Δ. (1987).Σκηνογραφία στο ελληνικό θέατρο.Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος.

συμπληρωματική

van den Berg, K. (2008). Contemporary German scenography: Surging images and spaces for action. Contemporary Theatre Review, 18 (1), 6–19. doi.org...

Freyedont, M.(επιμ.).(2015). Scénographes en France (1975-2015). Diversité et mutations. Actes Sud.

Designers Gallery. (2025). www.theatredesign.org.uk...

Ζιάκας, Γ.(2017). Θέατρο- Κινηματογράφος- Ζωγραφική. Θεμέλιο.

Κόκκος, Γ. (1998). Ο σκηνογράφος και ο ερωδιός. Αισθητικά δοκίμια (Ε.Λεβίδη, Μετ., Ζ.Μπανύ, Επιμ). Καστανιώτης.

Μαυρικίου, Φ.Ν (2011). Πάνος Αραβαντινός. Μουσείο Μπενάκη.

Πάτσας, Γ. (2007). Ο ήχος του άδειου χώρου.Ergo.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). σκηνογράφος. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνογράφος

Chicago

"σκηνογράφος." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνογράφος.

1741